نرخ مطلوب سود بانکی 

 

در یک سال گذشته سیستم بانکی ایران به دنبال رونق بازارهای موازی و حرکت بخش عمده‌ایی از سپرده‌های بانکی به سوی این بازارها با چالشی به نام "نرخ مطلوب نرخ سود بانکی" مواجه شده، این درحالی است که براساس آمار منتشره ازسوی بانک مرکزی، حجم نقدینگی کشور از مرز 1600 هزار میلیارد تومان عبور کرده است و عدم هدایت صحیح این نقدینگی تبعات اقتصادی گرانی را برای کشور خواهد داشت.

نرخ سود و یا نرخ بهره که از آن به عنوان قیمت پول یاد میشود، یک متغیر کلیدی در اقتصاد است که میتواند کارکردهای متفاوتی در سیاستگذاری بازارهای مالی و در نهایت اقتصاد کشور داشته باشد. برای بررسی نرخ سود بانکی و پیشبینی جهت آن باید نگاهی کلی به وضعیت اقتصاد و صنعت مالی کشور داشت. در حال حاضر عدم کارکرد صحیح سیستم بانکی و مشکلات ساختاری صنعت مالی کشور بر کسی پوشیده نیست. بررسی نقدینگی و افزایش حجم آن میتواند تا حد زیادی وضعیت اقتصادی را تشریح کند.

نقدینگی شامل حجم پول و شبه‌پول است. حجم پول همراه با بخشی از شبه‌پول (سپرده‌های کوتاه‌مدت و سپرده‌های قرض‌الحسنه) نقش تقاضای خرید مردم را ایفا می‌کند و طبق برخی مطالعات با دو تا سه وقفه فصلی به تورم منجر می‌شود. بخش دیگر یعنی شبه‌پول (سپرده‌های سرمایهگذاری) تاثیر کمتری بر تورم دارد اما می‌تواند به رونق و رشد اقتصادی کمک کند چرا که شبکه بانکی به پشتوانه این نوع سپرده‌ها، به فعالان اقتصادی تسهیلات اعطا می‌کند و موجبات تحرک اقتصادی را فراهم می‌آورد. به این ترتیب، هرچه سهم سپرده‌های بلندمدت از کل شبه‌پول نسبت به سهم سپرده‌های کوتاه‌مدت و قرض‌الحسنه افزایش یابد از شدت تورم‌زایی نقدینگی در کوتاه‌مدت کاسته شده و اثرات مثبت آن بر رشد اقتصادی افزایش می‌یابد. با نگاهی به اعداد و ارقام بانک مرکزی در مییابیم که حجم نقدینگی کشور از مرز 1،600 هزار میلیارد تومان گذشته است و عدم هدایت صحیح این نقدینگی موجب بروز تورم ساختاری در کشور شده است.

رشد پایه پولی و ضریب تکاثر دو عاملی هستند که بر سطح نقدینگی تاثیر میگذارند. با توجه به ثابت بودن ضریب تکاثر در یکسال گذشته میتوان گفت عمده تغییرات نقدینگی ناشی از تغییرات در پایه پولی بوده است. ارکان تشکیل دهنده پایه پولی شامل خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی؛ که خود متشکل از موجودی ارز و خالص مطالبات از خارج (عمدتا فروش نفت) است، دوم ذخایر طلا، سوم خالص مطالبات بانک مرکزی از دولت؛ شامل: مطالبات از بخش دولتی، سپرده‌های بخش دولتی، حساب سرمایه بانک مرکزی، اوراق قرضه دولتی و چهارم مطالبات بانک مرکزی از بانک‌های تجاری که عمدتا به صورت وام‌ و اعتبارات اعطایی به بانک‌های تجاری است.

با نگاهی به ترازنامه بانک مرکزی و مقایسه دورههای سه ماهه و یک ساله اقلام تشکیل دهنده پایه پولی، میتوان دریافت تا پایان 96 نرخ رشد این اقلام نسبتا کم و روندی ثابت را داشتهاند اما از ابتدای 97 سرعت رشد آنها افزایش داشته است. به طور مثال برای دوره یکساله منتهی به خرداد 97 داراییهای خارجی بانک مرکزی حدود 35 درصد رشد کرده است که این عدد برای دوره یکساله منتهی به خرداد 96 کمتر از یکدرصد بوده است. هر چند که این افزایش متاثر از افزایش نرخ ارز بوده است اما در نهایت منجر به افزایش پایه پولی شده است.

قسمت نگران کننده، مطالبات بانک مرکزی از بانک‌ها است. در دوره مذکور این عدد از 100 هزار میلیارد تومان به 140هزار میلیارد تومان رسید که نشان میدهد بانکهای کشور دارای مشکل تأمین منابع مالی هستند. به عبارت دیگر بانکها برای پرداخت سود و تسویه سپردهها با کمبود منابع روبرو هستند. مشکلات ساختاری بانکها نظیر مطالبات معوق، دارایی‌های منجمد، بدهی دولت به بانک‌ها و ... باعث شدهاند که نرخ سود بالا رود. در حال حاضر بانکها برای جذب منابع جدید و نگه داشت منابع قبلی اقدام به رقابت بایکدیگر میکنند و سودی در محدوده بالای 20 درصد پرداخت میکنند. در همین حال دولت نیز با توجه به کمبود منابع مالی با انتشار انواع اوراق بدهی موجب بالاتر رفتن این نرخ تا 27 درصد شده است و عملا رقیب بانکها شده است. نرخ سود بالای بانکی موجب گشته تا اکثر فعالیتها و پروژههای اقتصادی از توجیه خارج شوند و بدهکاران واقعی بانکها که دارای کسب و کارهای مولد هستند با مشکل بازپرداخت تسهیلات مواجه شوند. بانکها نیز متاثر از این وضعیت دچار زیاندهی شده‌اند.

در یک سال گذشته علاوه بر مشکلات ساختاری اقتصاد، مشکلات سیاسی نیز موجب بدتر شدن اوضاع شده و موجب گشته تا مبادی ورودی ارز به ایران در حال بسته شدن باشد. لذا پیشیگرفتن تقاضای دلار بر عرضه آن و افزایش نرخ دلار باعث شده تا نقدینگی به سمت بازارهای موازی همچون ارز، طلا و مسکن هدایت شود. این فشار موجب خالی شدن بخشی از منابع بانکها میشود و موجب میشود بانکها برای حفظ سپردههای موجود اقدام به پرداخت نرخهای بالاتر سود کنند. در حالی که هماینک فعالیت عملیاتی بانک‌ها زیانده است.

 

*سیدعلی سیدخسروشاهی

مدیر سرمایه‌گذاری